Үөһээ Бүлүү улууһун бастакы учуутала Неустроев Митрофан Гаврилович диэн кимий?

Саввинова У. Ю. Үөһээ Бүлүүтээҕи история уонна этнография түмэлин салайааччыта

Митрофан Неустроев, кэргэнэ Марфа уонна ииттэр уола Алимпий (1900 с) (Староватов аат. Бүлүүтээҕи краеведческай музей фондатыттан)

1876 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакы оскуола арыллыбыта. Манна куораттан Неустроев Митрофан Гаврилович диэн 19 саастаах үөрэхтээх эдэр уол ананан кэлбит. Хаҥаластан төрүттээх Дьокуускай куорат олохтооҕо Неустроев Митрофан бу кэминээҕи бастакы үөрэхтээх интеллигенция чаҕылхай бэрэстиибэтэлэ буолар. Бырааттыы Неустроевтар диэн Саха сирин сайдыытыгар, общественнай олоҕор улахан кылааты киллэрбит биир ыал оҕолоруттан биирдэстэрэ. Бырааттыы Неустроевтар аҕалара Неустроев Гаврил Константинович (1824-1865) «нууччатымсыйбыт саха» диэн ахтыллар, губернскай сэкирэтээринэн (тысяцкий канцелярский служитель), суукка тылбаасчытынан үлэлээбит үөрэхтээх киһи эбит. Ийэлэрин аата Марфа Никифорова Гермогенова-Үчүгэй Буйустуур (1830-1859), бу Степной Дума заседателя, Хаҥалас улууһун Эргис нэһилиэгин кинээһэ Никифор Гермогенов-Чохооной кинээс (1784-1850), бастакы ойоҕо өлбүтүн кэннэ эдэр нуучча кыыһын кэргэн ылан оҕоломмут оҕолоруттан биирдэстэрэ. Марфа Никифорова бииргэ төрөөбүт убайа Арҕаа Хаҥалас улууһун бастакы кулубата Александр Гермогенов-Табысхаан кулуба (1837-1877). Гаврил Неустроев уонна Марфа Никифорова 1948 сыллаахха ыал буолбуттар, биллэринэн 7 оҕоломмуттар. Ыал ийэтэ 30-ча эрэ сааһыгар өлбүтүгэр уолаттары: Василийы, Иннокентийы, Митрофаны, Константины ийэлэрин убайа аатырбыт Табысхаан кулуба ииппитэ биллэр. Табысхаан кулуба олус баайдык олорбут, харчыны кэрээммэккэ туттарын туһунан кэпсээннэр бааллар. Уолаттары Цимакуридзе диэн сыылынайга үөрэттэрбит, оно уолаттар бары үөрэхтээх, киэҥ билиилээх буола улааппыттар.

Бастакы уоллара Неустроев Иннокентий Гаврилович 1853 сыл сэтинньи 18 күнүгэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы классическай прогимназияны ситэри бүтэрбэтэх.

18 ноября, 1853г. 

Иннокентий. Переводчик Якутского Земского Суда Губернский Секретарь Гавриил Константинов Неустроев и жена Марфа Никифорова оба православного вероисповедания.НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №4, дело №242, стр. 28

1873 сылтан Баайаҕантай биир кылаастаах училищетыгар бастакы учууталынан үлэлиир. Үлэлиир кэмигэр саҥа оскуола туттарбыт, баайын хаҥаппыт. 1882 сылга дылы үлэлээн баран, Богородскай таҥара дьиэтигэр проповедник (поп) буолбут, таҥара үөрэҕин үөрэппит. Кэлин Дүпсүн, Сулҕаччы таҥара дьиэлэригэр үлэлээбит, 1907 сылтан Сулҕаччы церковно-приходской оскуолатыгар үлэлээбит.

Иккис уол Неустроев Василий Гаврилович (1855-1908) 1855 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр төрөөбүт.

13 апреля 1855 г. Василий. Служащий Всеякутской Земской Рады, Губернский секретарь Гаврил Константинов Неустроев и законная жена Марфа Никифорова. НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №13, дело №212, стр. 56

Дьокуускайдааҕы классическай прогимназияны бүтэрэн баран, 1874 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас улууһун сыантырыгар Өктөмҥө бастакы биир кылаастаах училище арыллыаҕыттан 30 сылы быһа учууталынан, оскуола сэбиэдиссэйинэн, ону таһынан суруксутунан үлэлээбит. Улууска олус убаастанар, үрдүк аптарытыаттаах киһи эбит. 1901 сыллаахха кини үлэтин Дьокуускайдааҕы дьахталлар гимназияларын бүтэрбит кыыһа, Зинаида Васильевна Неустроева-Широких салгыы ылан хаалбыт.

Төрдүс кыра уоллара Неустроев Константин Гаврилович (Урсик) (1858-1883) 1858 сыллаахха балаҕан ыйын 19 күнүгэр төрөөбүт.

1858 г. 19 сентября. Константин. Губернский секретарь Гаврил Константинович Неустроев и законная жена Марфа Никифорова, Православного вероисповедания. НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №4, дело №460, стр. 6

Дьокуускайдааҕы прогимназияны бүтэрэн баран, Иркутскай гимназиятын 1877 сыллаахха чаҕылхайдык үөрэнэн бүтэрбит. Үөрэҕэр ситиһиитин иһин Сибиир стипендиатынан үрдүк үөрэххэ Петербург университетыгар үөрэнэ киирэр. Бу сылдьан народниктар революционнай хамсааһыннарыгар сыстар. Софья Перовская, Андрей Желябин салайар студент-народоволецтар кружоктарыгар чилиэнинэн киирэр. Ыам ыйын 30 күнүгэр 1881 сыллаахха «Опыты над влиянием света на гелиотропизм» диэн кандидатскай диссертациятын көмүскүүр. Естественнай наука кандидатын быһыытынан Иркутскайга дьахталлар гимназияларыгар учууталынан, ону таһынан эр дьоннор гимназияларыгар иитээччиннэн ананан барар. Гимназия педагогическай Сэбиэтин секретарынан талыллар. Бу сылдьан народовольческай кружок тэрийэн кистэлэҥ политическай үлэтин эмиэ саҕалыыр. 1882 сыл сэтинньи ыйыгар үҥсүүннэн хаайыллар, сыл буолан баран суут 3 сылга учууталлыырын бобор уонна ыраах көскө ыытарга уураахтыыр. Анучин диэн генерал-губернатор суут уурааҕын сөпсөспөккө хайыыга тиийэн Неустроевы араастаан тыыхайдыыр, ол түмүгэр уол тулуйбакка сирэйгэ сырбатар. Бу ыар буруйга тэҥнээх буолан сонно ытарга уураахтанан, сэтинньи 9 күнүгэр сырдык тыына быстар. Константин Неустроев өлүөн иннигэр суруйан хаалларбыт тиһэх суругуттан:"...Я был простой работник, но не изменил святому знамени, я верю ему: знаю, победоносно водрузится оно!.. Прости, Родина! Цвети, красуйся! Прими эти пожелания от чистого сердца...". Бу курдук Саха сирин бастакы учуонайа, бастакы революционера кылгас уонна чаҕылхай олоҕо түмүктэнэр.

Неустроевтар үһүс уоллара Митрофан Гаврильевич Монастырев (1857-1921) 1857 сыл от ыйын 8 күнүгэр төрөөбүт.

1857 г. 08 июля. Митрофан. Губернский Секретарь Гаврил Неустроев и законная жена его Марфа Никифорова православного вероисповедания. НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №4, дело №422, стр. 14

Дьокуускайдааҕы классическай прогимназияны бүтэрэн баран 1876 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ саҥа арыллар биир кылаастаах оскуолаҕа ананан барар. 1876 сылтан 1887 сылга дылы 11 сыл учууталлыыр. Бу кэмҥэ оскуолаҕа төрөппүттэр оҕолорун үөрэттэрэ отой биэрбэттэр эбит, ол иһин Үөһээ Бүлүүгэ баар 12 нэһилиэккэ биирдии оҕону үөрэттэрэ ыытаҕыт диэн түһээн курдук түһэрбиттэр. Учуутал Неустроев 12 нэһилиэги кэрийэ сылдьан оскуолаҕа үөрэтэр оҕолорун хомуйан аҕалар эбит. Кинини кытаанах, ирдэбиллээх, кырдьыксыт учуутал быһыытынан ойуулаабыттар. В. В. Никифоров-Күлүмнүүр «Солнце светит всем» диэн кинигэтигэр ырааҕынан аймаҕын Митрофан Гаврильевич туһунан маннык ахтар: «Во время своей поездки в Вилюйский округ в экспедиции Академии Наук я летом 1925 года в г. Вилюйске встретился с бывшим народным учителем Митрофаном Гавриловичем Неустроевым. Митрофан Гаврилович имел беседу с выдающимся русским революционером-демократом Н. Г. Чернышевским, который провел 12 лет в вилюйском заточении... Н. Г. Чернышевский в 1878 г., узнав от него, что у него имеется брат, который за блестящие успехи был увезен своим учителем Яковлевым в Россию, и там оканчивает Петербургский университет, спросил его: думает ли он, что брат его вернется и он с ним увидится? При этом он сказал пророческие слова: “По Вашим словам брат является очень даровитым и способным человеком, таких людей царская Россия не любит и она сумеет с ним справиться, а потому Вы не рассчитывайте больше увидеть его”. Пророческие слова Н. Г. Чернышевского сбылись и К. Г. Неустроеву через пять лет после этого, не возвращаясь на родину и не повидавшись со своими родными, пришлось сложить свою буйную голову".

1887 сыллаахха Митрофан Неустроевы учууталлыырын боппуттар, архыыпка сурулларынан “по независящим от него причинам”.

1895 сылтан Үөһээ Бүлүүтээҕи улуус управатыгар суруксутунан үлэлээбит.

Якутские Епархиальные ведомости № 6, 1983 год.

Митрофан Неустроев аһымал көмөнү оҥорор эбит, ол курдук 1893 сыллаахха “Якутские Епархиальные ведомости” 6 №-гэр араҥ ыарыылаахтарга биир ыарыһах киһи сыллааҕы көрүүтүн үбүлээн көмөлөспүтүн туһунан суруллубут. Онтон Национальнай архивка «Рапорт дворянина Неустроева Митрофана Гавриловича епископу Якутскому и Вилюйскому Мелетию о сборе пожертвований на строительство церкви на урочище «Коромыки» Верхневилюйского улуса» диэн 1895 сыллаах докумуон баар.

Национальнай архивка «1897-1900 гг. Дело по ходатайству инородцев 2-го Удюгейского наслега Верхневилюйского улуса о выселении дворянина Неустроева Митрофана Гавриловича” диэн докумуон баара, туохтан эрэ тыл тылга киирсибэккэ Митрофан Гаврилович Бүлүү куоракка көспүт буолуон сөбүн көрдөрөр.

Неустроев Бүлүүгэ олорор кэмин сэгэтэн көрдөрөр архыыпка маннык докумуон эмиэ баар эбит: «Дело о передаче Вилюйской городской почтово-обывательской станции в арендное содержание дворянину Неустроеву Митрофану Гавриловичу на 1900-1903 гг».

Митрофан Гаврилович тус олоҕун туһунан билиибит эмиэ кэмчи буолан биэрдэ. Арай 1881 сыллаахха пятидесятник (командир отдельной казачьей команды) Демиан Захарович Жирков кыыһын Марфаны кэргэн ылбытын миэтирикэ туоһулуур.

1881 г. 09 января. Учитель Верхневилюйского улуса Митрофан Гаврильев Неустроев 1 брак прав. Исповедания, 22 лет и девица, дочь пятидесятника Марфа Димияновна Жиркова, 1 браком, православного вероисповедания, 16 лет. НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №12, дело №18, стр. 19

 

Онтон Митрофан Неустроев уонна Марфа Жиркова оҕолорун туһунан сибидиэнньэ суох. «Исторический Вилюйск» (2022) диэн кинигэҕэ баар хаартыскаҕа Митрофан кэргэнин уонна Алимпий диэн ииттэр уолларын кытта түспүттэр. Бу кинигэҕэ М. Г. Неустроев үөрэнээччилэрин кытта диэн хас сыллаахха түспүттэрэ биллибэт хаартыска баар. Бу икки хаартыскаттан биһиги Үөһээ Бүлүүбүтүгэр бастакы учууталынан үлэлээбит М. Г. Неустроев мөссүөнүн көрөр кыахтанныбыт.

Митрофан Неустроев 1926 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Бүлүү куоракка сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, дворянин аата тохтоон, гражданин буолан 68 сааһыгар сирдээҕи олоҕун түмүктээбит.

17 сентября 1926 г. Гражданин г. Вилюйска Митрофан Гаврилов Неустроев.

НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №16, дело №377, стр. 369

Ыстатыйаҕа интернет ситимиттэн СӨ Национальнай архивын, Староватов аатынан кыраайы үөрэтэр музейын, Ксенофонтов аатынан Хаҥаластааҕы кыраайы үөрэтэр музейын матырыйааллара туһанылыннылар.