Саха бастакы үөрэхтээх учууталларыттан биирдэстэрэ Василий Григорьевич Монастырев төрөөбүтэ 170 сыла

Василий Григорьевич Монастырев урукку халандаарынан 1855 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр, билиҥҥи халандаарынан 1856 сыл тохсунньу 06 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгэр Григорий Монастырев уонна Анисия Григорьевна дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

«1855 г. Декабрь 25. Василий. Мегинского улуса, Мегюренского наслега родник Григорий Монастырев и законная его жена Анисия Григорьева исповедания оба православного» НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №4, дело №383, стр. 19

1869 сыллаахха Дьокуускайдааҕы эр дьон классическай прогимназиялара (Якутская мужская классическая прогимназия) арыллыбытыгар, 14 саастаах Василийы дьоно онно үөрэттэрэ ыыппыттар.   Бу прогимназияҕа  математика, естествознание, черчение, уруһуй, чистописание, риторика, история, география, француз, немец, латынь, грек, нуучча тылларыгар, таҥара үөрэҕэ, ырыа уруоктарын үөрэтэллэр эбит. Үөрэхтэригэр үчүгэй оҕолору Иркутскайга учуутал семинариятыгар ыыппыттар, ол туһунан Г. А. Попов маннык суруйар: «В 1872 г. в Иркутске открылся 1 класс учительской семинарии и главный инспектор училищ просил отправить из Якутска «даровитых и подготовленных учеников приходских училищ, особенно инородческих, впрочем, крещеных инородцев». На поездку учеников в Иркутск якуты Батурусского улуса пожертвовали 202 руб. 25 коп., к отправке предназначены три ученика прогимназии: Василий Монастырев (якут), Александр Бережнов (русский) и Василий Рудин (из амгинских)» (Попов Г.А. Сочинения. Том 2. Якутский край [Пособие по краеведению]. Якутск, 2006 г.). Иннэ гынан үс бастыҥ үөрэнээччи иһигэр киирэн, 17 сааһыгар  Иркутскайга учуутал үөрэҕэр үөрэнэ барар. Иркутскайга үөрэҕин ситэри бүтэрбэккэ дойдутугар кэлэн баран, экзамен туттаран, Дьокуускайдааҕы прогимназия директорын бирикээһинэн Мархатааҕы народнай училищеҕа (Ньурба улууһа) учууталынан ананар. Бу сыл, 1878 сыллаахха 17 саастаах Амма улууһун Эмис нэһилиэгиттэн (урут Боотуруускай улууһугар киирэр) төрүттээх Анисия Ивановна Чемезовалыын ыал буолаллар.

«1878 г. Январь 18. Мегинского улуса Мегюренского наслега родович Василий Григорьев Монастырев, православного вероисповедания первым браком, 21 лет. Батуруского улуса Эмиского наслега родница девица Анисия Иванова Чемезова православного вероисповедания первым браком, 17 лет». НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №12, дело №25а, стр. 105

1880 сыллаахха Орто Халымаҕа учууталынан ананан барар, онтон 1882 сылга төттөрү Ньурбаҕа учууталлыы кэлэр уонна 1892 сылга дылы үлэлиир. 1892-1895 сылларга суруксутунан үлэлиир. 1895 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училище директорын бирикээһинэн эмиэ Мархатааҕы оскуолаҕа учууталынан, онтон 1898 сылтан Үөһээ Бүлүүтээҕи оскуолаҕа ананан үлэлии кэлэр.

Петров И. «Кини аатын үйэтитиэххэ» диэн 1984 сыллаахха от ыйын 31 күнүгэр “Коммунизм сардаҥата” хаһыакка В. Г. Монастырев туһунан ыстатыйатыттан: “Кини кыра-орто уҥуохтаах, бэйэтигэр сөбө  суох модьу көрүҥнээх, аҥар атаҕынан босхоҥноон киһи хараҕар биллэрдик эрэйдэнэн хаамар, хара-дьэбир, өйдөөн көрдөххө саха-нуучча икки ардынан киһи этэ....Монастырев учуутал кэлэригэр биир Матвей диэн кэлэҕэйдээн саҥарар уол, Маня, Муся уонна Настя диэн кыыс оҕолордооҕо, нуучча кэргэннээҕэ, борохуотунан кэлэн оскуола дьиэҕэ үрдүттэн түһүүлэммиттэрэ. Оскуола дьиэ урукку РПС дьиэтигэр баара...Оскуола дьиэ киэҥ, дьоһуннаах олбуордааҕа, бэйэтэ баанньыктааҕа, кытыыга – сыыр диэки өттүгэр хотоҥҥо Монастырев учуутал сүөһүлэрэ тураллара. Ат оҕустара трактор саҕа этэ, сүөһүнү көрүүнү уонна ис үлэни биир хамначчыт дьахтар толороро. Монастырев учуутал оҕоҕо кытаанах  сыһыаннаах, күлэ-үөрэ сылдьара бэйдиэ көстүбэт, сотору-сотору «В угол» диэн хаһыытыыр кырдьа барбыт киһи эбит. Кини оҕоттон чиҥ билиини, улаханнык саҥаран, эппиэти эрэйэрэ, дьиэҕэ үлэни кытаанахтык бэрэбиэркэлиирэ”.

Василий Григорьевич Монастырев Үөһээ Бүлүүтээҕи оскуолаҕа уопсайа 16 сыл 1914 сыл өлүөр дылы үлэлиир.  Василий Монастырев Үөһээ Бүлүүгэ Исидор Барахов, Марфа Потапова курдук биллэр дьоннор учууталлара буоларынан биллэр. Бу манна үлэлии сылдьан хамнаһа суох үстүү сыл болдьохтоох Почетный мировой судья быһыытынан 1903, 1909, 1912 сылларга  талыллан үлэлээбит. Бүлүү эбэ кытылыгар сытар улахан тааска олорон сынньанар үгэстээх эбит, ол тааһы өлбүтүгэр церковь олбуоругар уҥуоҕун үрдүгэр кэриэс гынан уурбуттара билигин да сытар.

Василий Григорьевич уонна Анисия Ивановна Монастыревтар үөһэ этиллибитин курдук 4 оҕолооохтор: Мария (1889 с.т.), Анна (1892 с.т.), Матвей (1896 с.т.), Анастасия (1898 с.т.).

1897 сыл. Василий Монастырев дьиэ кэргэнэ (Госкаталог.РФ https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=9329516)

Улахан кыыс Мария Монастырева 1908 сыллаахха Сунтаар олохтооҕо таҥара үлэһитэ Евлампий Протопоповтыын ыал буолбуттар. (НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №16, дело №33, стр. 245) 1911 сыллаахха Тойбохойскай Иннокентьевскай церковь священнига Евлампий Владимиров Протопопов 25 сааһыгар сэлликтэн (чахотка) ыалдьан өлбүтүн туһунан суруллубут. (НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №16, дело №160, стр. 771). Бу маҥнайгы кэргэниттэн Николай Протопопов диэн уол оҕолоох эбит. Мария иккис кэргэнэ Үөһээ Бүлүү кулубата Георгий Потапов улахан уола, биир бастакы үөрэхтээх быраас, Ленин орденын кавалера Александр Георгиевич Потапов.

Мария Монастырева кэргэнэ Александр Потаповтыын

Кыргыттара Мария уонна Нина

Иккис кыыс Анна Монастырева 1912 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ 1910 сылтан көскө кэлбит Саратов куораттан төрүттээх сыылынай революционер Виктор Васильевич Меркуловтыын (1877 с.т.) ыал буолар.

  

Анна уонна Виктор Меркуловтар

Ыаллар Нина уонна Юлия диэн икки кыыс оҕолоноллор. 1917 сылтан 1928 сылга дылы Москваҕа, Краснодарга, Ростовка, Грознайга олороллор, үлэлииллэр, ону таһынан ыал аҕата хаһыаттарга элбэх ыстатыйалары суруйар суруналыыс. 1928 сыллаахха Александр уонна Мария (Анна эдьиийэ) Потаповтар ыҥырыыларынан Саха Сиригэр төннөллөр.  Виктор Меркулов салайар үлэҕэ үлэлиир уонна «Харах» диэн псевдонимынан хаһыакка суруйууларын салгыыр. 1938 сыллаахха хаайыллар, 1940 сыллаахха реабилитацияланар. Виктор Меркулов 1952 сыллаахха, онтон кэргэнэ Анна Монастырева 1973 сыллаахха Дьокуускай куоракка күн сириттэн күрэммиттэр.

Василий Монастырев соҕотох уола Матвей Монастырев аан бастаан аҕатын туйаҕын хатаран учууталынан үлэлээбит.  Ол туһунан Национальнай архивка 1916 сыллаахха Үөһээ Бүлүү, Хоро, Далыр учууталлара Матвей Монастырев, Капитон Потапов уонна Василий Егоров Мэйиккэ раскопка ыытарга көҥүл көрдүүр суруктара туоһулуур. Маны таһынан Бүлүүтээҕи Староватов аатынан краеведческай музей фондатыгар баар  1918 сыллаахха Бүлүү уокуругун учууталларын сийиэһин кыттыылаахтарын хаартыската кэрэһэлиир. 

1918 с. Бүлүү уокуругун учууталларын сийиэһэ. Үөһээ эрээт уҥаттан үһүс Матвей Монастырев, аттыгар эдэр учууталлар Степан Аржаков, Петр Михалев тураллар (Госкаталаог. РФ.)

Матвей Монастырев

1920 сыллаахха бастакы сэбиэскэй милииссийэ салайааччыта буолбутун Бүлүү улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Миронов Н. С. суруйар: «1920 г., январь создана советская милиция Вилюйского уезда. Первый начальник Матвей Васильевич Монастырев, сын известного учителя В. Г. Монастырева» (Миронов, Н. С. За 4 века. – Вилюйск, 2013. – С. 63.). Өр кэмҥэ Бүлүүгэ милицияҕа начальниктаабыт, онтон Нам оройуонугар баран баһаарынай чааска үлэлээбит. 

Татьяна Монастырева

Кэргэнэ Бүлүү казага Иннокентий Березкин кыыһа Параскева, кинилэр күҥҥэ көрбүт соҕотох кыыстара Татьяна Монастырева Щепкиҥҥа артыыс үөрэҕэр киирэн баран, сэрии кэмигэр Ленинград блокадатыгар сырдык тыына быстыбыт.

Метрическая книга Вилюйского Николаевского собора за 1920 г. (НА Республики Саха (Якутия), фонд И-226, опись №16, дело №326, стр. 91)

Кыра кыыс Анастасия Монастырева ыал буолан Колмогорова араспаанньаны ылбытын туһунан сибидиэнньэ баар. Кэлиҥҥи дьылҕата хомойуох иһин олус хомолтолоох, репрессия кытаанах ытарчатыгар киирэн 1938 сыллаахха Казахстаҥҥа Павлодарскай уобалас Барнаульскай оройуонун Майкаин бөһүөлэгэр табельщигынан үлэлии сылдьан ытарга уураахтаммыт.

1919 с. Дьокуускай к. Анастасия Монастырева уҥаттан бастакы олорор. Кини иннигэр Муся Потапова, үрдүгэр Серафим Потапов олороллор.(Госкаталог. РФ)

Ыстатыйаҕа интернет аһаҕас ситимиттэн хаартыскалар, ыстатыйалар туһанылыннылар. Ыстатыйа сурулларыгар көмөлөспүт В.Г. Монастырев сиэн кыыһа Т.С.Данилевскаяҕа махтанабыт.

Уруйдаана Саввинова, Үөһээ Бүлүүтээҕи история уонна этнография түмэлин дириэктэрэ